صنعت گاز ایران در مسیر پیشرفت، پایداری و نوآوری
نگاه شمال؛ صنعت گاز ایران امروز به نماد توسعه پایدار و بهره‌وری انرژی تبدیل شده است؛ صنعتی که با تلاش مستمر متخصصان، حمایت مردم و بهره‌گیری از توان شرکت‌های دانش‌بنیان، شبکه‌ای پایدار و امن برای تأمین انرژی کشور ایجاد کرده است. این صنعت، از تأمین انرژی منازل و بخش‌های عمومی تا صنایع مولد و پرمصرف، […]
نگاه شمال؛ صنعت گاز ایران امروز به نماد توسعه پایدار و بهره‌وری انرژی تبدیل شده است؛ صنعتی که با تلاش مستمر متخصصان، حمایت مردم و بهره‌گیری از توان شرکت‌های دانش‌بنیان، شبکه‌ای پایدار و امن برای تأمین انرژی کشور ایجاد کرده است. این صنعت، از تأمین انرژی منازل و بخش‌های عمومی تا صنایع مولد و پرمصرف، نقش مهمی در رشد اقتصادی و بهبود کیفیت زندگی مردم ایفا می‌کند.
توسعه میدان‌های گازی، به‌کارگیری فناوری‌های پیشرفته و اجرای پروژه‌های هوشمندسازی، باعث شده شبکه گاز کشور نه تنها پایدار باشد، بلکه با مدیریت بهینه، مصرف انرژی را کاهش دهد و به حفاظت از محیط‌زیست کمک کند. در کنار این اقدامات، فرهنگ‌سازی و آموزش عمومی نیز به‌عنوان یک رکن اساسی مطرح است؛ رعایت استانداردهای مصرف انرژی در منازل، اصلاح ساختارها و بهره‌گیری از تجهیزات مدرن، همگی به کاهش اتلاف انرژی و افزایش بهره‌وری کمک می‌کنند.
دستاوردهای علمی و پژوهشی این صنعت نیز موجب شده تجهیزات و فناوری‌های مورد نیاز، با توان داخلی و دانش متخصصان کشور تأمین شود و صنعت گاز ایران به‌عنوان یک نمونه موفق از تلفیق علم و صنعت مطرح شود. از سویی، این پیشرفت‌ها، ارزش افزوده بیشتری برای اقتصاد کشور ایجاد کرده و در کنار آن، مردم با همکاری و مشارکت خود نقش مهمی در حفظ پایداری شبکه ایفا می‌کنند.
در این ارتباط، رادیو اقتصاد شب گذشته ۲۰ بهمن گفت‌وگویی با سعید توکلی، معاون وزیر نفت و مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران انجام داده که با هم پی می‌گیریم؛
***********************************
عرض سلام و شب‌بخیر خدمت شما. خیلی متشکرم و عذرخواهی می‌کنم که در گفتگو با حضرت‌عالی تاخیر شد. خیلی ممنون می‌شوم ابتدا دستاوردهای این روزها را بفرمایید تا بعد در کلیت با هم صحبت کنیم.
عرض سلام و ادب و احترام دارم خدمت شما و همه شنونده‌های فهیم رادیو.
خوشبختانه شرکت ملی گاز به‌عنوان یکی از شرکت‌های زیرمجموعه وزارت، طی این دهه اقدام به اجرای بالغ بر ۳۱۴۳ طرح گازرسانی در بخش‌های شهری، روستایی و صنایع کرده و همه این طرح‌ها به بهره‌برداری رسیده است. همچنین ۸۳۲ کیلومتر خط لوله سراسری و فرعی در قالب خطوط فشار بالا اجرا شده و ۶ واحد ایستگاه تقویت فشار گاز نیز به مدار آمده است.
در کنار این موارد، اقداماتی نیز در بخش‌های مرتبط با مدیریت و به‌ویژه مدیریت مصرف انجام شده که مجموع این پروژه‌ها با اعتباری نزدیک به ۸۳ هزار میلیارد ریال عملیاتی شده است. اجرای این طرح‌ها به‌طور مستقیم کمک کرده تا ان‌شاءالله امسال، به یاری خدا، شاهد یک زمستان آرام و بدون چالش باشیم.
تا این لحظه که در خدمت شما هستم، در زمستان جاری تنها یک مورد محدود در بخش تجاری و صنایع جزء گزارش شده و به لطف اقدامات انجام‌شده، پایداری بسیار مطلوبی در شبکه گازرسانی سراسر کشور برقرار است.
آقای دکتر توکلی، میزان پوشش گازرسانی کشور در بخش‌های شهری و روستایی در حال حاضر چه درصدی است؟
ببینید، ما تقریباً ۱۰۰ درصد پوشش گازرسانی شهری را در کشور داریم. بله، در کلان‌جمعیتی‌ها نیز حدود ۹۵ درصد از جمعیتی که قابلیت گازرسانی دارند، تحت پوشش قرار گرفته‌اند و عملاً امروز سراسر کشور از نعمت گاز برخوردار است. همچنین تعداد مشترکان ما بالغ بر ۳۰ میلیون مشترک گاز در کشور است.
یکی از مهم‌ترین پارامترها، همان‌طور که در صحبت‌هایی که با آقای دکتر عباس‌زاده هم مطرح شد، نقش گاز در توسعه صنایع است. بخشی مهم از گاز کشور به صنایعی می‌رسد که انرژی‌بر هستند و همین صنایع، پیشران توسعه، ایجاد ارزش افزوده و پیشران بخش مولد اقتصاد کشور محسوب می‌شوند.
الحمدلله در نگاه کلان، ما سالانه حدود ۳۰ تا ۳۴ درصد از گاز کشور را به بخش صنایع اختصاص می‌دهیم. صنایع مهم کشور مانند پتروشیمی، فولاد، سیمان، صنایع مس، آلومینیوم و همچنین صنایع کوچک و متوسط، همگی از این تأمین انرژی بهره‌مند می‌شوند و در نهایت در ایجاد ارزش افزوده و تولید محصول نقش دارند.
نزدیک به ۳۰ تا ۳۴ درصد از گاز نیز به‌طور طبیعی به نیروگاه‌ها تخصیص می‌یابد که این موضوع باعث می‌شود مصرف سوخت مایع کاهش پیدا کند و به‌طور مستقیم به بهبود وضعیت محیط‌زیست کمک می‌کند. باقی سبد مصرف، یعنی تا سقف حدود ۳۵ درصد مربوط به بخش خانگی و عمومی در کل کشور است.
آقای دکتر، در ابتدای پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی، میزان پوشش گازرسانی کشور چقدر بود که امروز به حدود ۱۰۰ درصد رسیده‌ایم؟
ببینید، اصلاً اعداد و شاخص‌ها در حوزه فعالیت‌های شرکت ملی گاز قابل مقایسه با دوران ابتدای انقلاب نیست. در سال ۱۳۵۷ ما حدود ۲ هزار کیلومتر خط لوله فشارقوی در کشور داشتیم، اما امروز این رقم به نزدیک ۴۱ هزار کیلومتر رسیده است.
در ابتدای انقلاب، کمتر از ۱۰ روستا و شهر گازرسانی شده بود، اما اکنون نزدیک به ۱۳۵۰ شهر و بالغ بر ۴۱ هزار روستا از نعمت گاز برخوردارند. ضریب پوشش جمعیتی نیز در آن زمان کمتر از یک درصد بود، درحالی‌که امروز، همان‌طور که عرض کردم، پوشش جمعیتی به حدود ۹۵ درصد رسیده است.
یکی از مهم‌ترین بخش‌هایی که، به تعبیر من، مردمی‌ترین و انقلابی‌ترین و جهادی‌ترین صنعت که رشد بسیار فزاینده‌ای را تجربه کرده، بحث صنعت گاز بوده است. در حوزه پالایشگاه‌ها، ما در ابتدای انقلاب تنها یک پالایشگاه داشتیم، اما امروز ۲۰ پالایشگاه فعال در کشور وجود دارد؛ به‌ویژه در جنوب کشور که فقط در عسلویه و مجتمع گاز پارس جنوبی به تنهایی دارای ۱۳ واحد پالایشی فعال است و بین ۷۳ تا ۷۵ درصد گاز کشور را تأمین می‌کند.
همه این تحولات عظیم، قابل مقایسه با گذشته نیست و دستاوردهای آن در زندگی مردم و اقتصاد کشور کاملاً مشهود است. این توسعه باعث شد وابستگی به سوزاندن نفت کاهش پیدا کند، از بسیاری پیامدهای محیط‌زیستی از جمله قطع درختان جلوگیری شود و نهایتاً انتشار آلاینده‌ها، به‌ویژه کربن، در هوا کاهش یابد که این موضوع یکی از شاخص‌های مهم توجه در سیاست‌های کلان محیط‌زیستی کشور است.
آقای دکتر توکلی، با توجه به این‌که باید مدیریت مصرف داشته باشیم، میزان مصرف فعلی گاز در کشور چقدر است؟
کاملاً درست فرمودید. به نظر من پاشنه‌آشیل فعالیت‌های ما، نه تنها در شرکت ملی گاز و وزارت نفت، بلکه در کل زنجیره ذی‌نفعان و بازیگران حوزه انرژی، شاخص شدت مصرف انرژی است. متأسفانه نسبت به بسیاری از کشورهای دیگر، شاخص مصرف انرژی کشور ما وضعیت مطلوبی ندارد. ما در پیک مصرف به میزان ۸۸۰ میلیون مترمکعب گاز به شبکه سراسری تزریق می‌کنیم، در حالی که ایران سومین تولیدکننده گاز دنیا محسوب می‌شود.
یکی از پارامترهای بسیار مهم برای مدیریت مصرف انرژی، ظرفیت صرفه‌جویی و افزایش بهره‌وری انرژی است که در بخش‌های خانگی، تجاری و صنایع جزء دارای ظرفیت خوبی است و خوشبختانه در چند سال اخیر توجه ویژه‌ای به آن شده است. سال گذشته نیز اقدامات بسزایی در این زمینه انجام شد؛ ازجمله برنامه کارور انرژی که در قالب اپراتورهای انرژی بین مشترکین و شرکت ملی گاز اجرا می‌شود، با انعقاد ۲۲ قرارداد با کارورهای انرژی در ۱۱ استان. همچنین اصلاحات در موتورخانه‌ها و مراکز گرمایشی ساختمان‌ها ازجمله تعویض پوشش‌ها، تنظیم مشعل‌ها، نصب رسوب‌گیرها و بهره‌گیری از بخاری‌های راندمان بالا اجرا شد.
این اقدامات در کنار هوشمندسازی، پایش و کنترل لحظه‌ای مصرف، تأثیر بسزایی داشته است. الحمدلله، علی‌رغم آن‌که در روزهایی از زمستان، ۸۵ درصد از گاز تولیدی کشور در بخش خانگی و تجاری مصرف شد، پایداری شبکه حفظ شد و هیچ قطعی در این بخش‌ها گزارش نشده است.
آقای دکتر، توسعه میدان‌های گازی نیز در دستور کار بوده و این موضوع نقش مهمی در تقویت پایداری شبکه گازرسانی دارد. آیا در این زمینه نیز توانسته‌ایم توفیقات قابل توجهی کسب کنیم؟
همه این اقدامات، از ابتدای زنجیره تا انتهای زنجیره تأمین گاز کشور، موید این است که خوشبختانه وزارت نفت و صنعت نفت کشور دستاوردهای قابل توجهی داشته‌اند. در بالا‌دست، این اقدامات جزو وظایف همکاران بنده در شرکت ملی نفت است و میزان افزایش تولید گاز از سال گذشته تاکنون، تقریباً معادل یک فاز عسلویه، یعنی حدود ۲۵ میلیون مترمکعب بوده است. این مقدار، در بالا‌دست در قالب گاز غنی تحویل پالایشگاه‌ها شده و در فرآیند فرآورش، پالایش، انتقال و توزیع به صورت پایدار به مصرف‌کنندگان رسیده است.
آقای دکتر! آیا ما خام‌فروشی هم داریم؟….
اصطلاحی که من به کار می‌برم، «خام‌سوزی» است. در این میان، لازم است اشاره کنم که ما هم‌چنان با موضوع «خام‌سوزی» یا همان مصرف مستقیم گاز در مصارف خانگی و گرمایشی روبه‌رو هستیم. همان‌طور که گفتم، در آرایش زمستانی، عمده سیستم‌های گرمایشی کشور به گاز وابسته هستند و سهم انرژی سوختی ما بیشتر از گاز است.
طبیعی است که در این شرایط، هرچقدر بتوانیم بهره‌وری گاز را افزایش دهیم و مدیریت مصرف را بهینه کنیم، این انرژی با ارزش به صنایع مختلف ازجمله پتروشیمی، فولاد، سیمان، کشاورزی و سایر بخش‌های مولد اقتصادی کشور منتقل می‌شود و می‌تواند به شکل بهینه به ارزش افزوده تبدیل شود.
آقای دکتر توکلی، با توجه به اهمیت صنعت گاز، ما به امکانات علمی و پژوهشی نیز نیازمندیم. آیا در این زمینه فعالیت‌های قابل توجهی داشته‌ایم یا خیر؟
حتماً همین‌طور است، آقای کوشکی، عرضم خدمت شما این است که زنجیره تأمین گاز بدون حمایت و پشتوانه علمی امکان‌پذیر نیست و خوشبختانه اقدامات خوبی در این زمینه انجام شده است. یکی از دستاوردهای مهم که هفته گذشته رونمایی شد، ساخت کمپرسورهای سانتریفیوژ با فشارهای بسیار بالا در کشور است؛ تجهیزات بسیار پیشرفته‌ای که در ارتباط با فرآیندهای مختلف پالایش و تولید مورد استفاده قرار می‌گیرد. همچنین تمامی کاتالیست‌های مورد نیاز در این فرآیندها به‌صورت داخلی ساخته می‌شوند و امروز نزدیک به ۹۰ درصد تجهیزات مورد نیاز از سازندگان داخلی تأمین می‌شود.
این موفقیت‌ها نشان می‌دهد که با وجود این‌که ایران سومین تولیدکننده گاز دنیا است، تمام تجهیزات و تأسیسات مورد نیاز با توان، دانش و تخصص شرکت‌های دانش‌بنیان و افراد متخصص داخلی تأمین می‌شود و این پشتوانه علمی، پایداری شبکه را تضمین می‌کند.
در افق برنامه هفتم، هدف‌گذاری شده که یک میلیارد و ۳۴۰ میلیون مترمکعب گاز غنی در روز به شبکه برسد که پس از فرآیندهای فراورش و پالایش، حدود یک میلیارد و ۱۰۰ میلیون مترمکعب گاز شیرین به شبکه تحویل داده شود. در حال حاضر، در بعضی روزها بالغ بر یک میلیارد و ۱۰۰ میلیون مترمکعب گاز غنی تحویل پالایشگاه شده و این فاصله تا هدف برنامه هفتم حدود ۲۴۰ میلیون مترمکعب است که قابل دستیابی به نظر می‌رسد.
دوستان ما در شرکت ملی نفت در تلاش هستند و همه تمرکز و پیگیری‌ها بر این است که این هدف محقق شود. حتی در دو روز گذشته، ۸۷۰ میلیون مترمکعب گاز شیرین تحویل شبکه شد و با سرمایه‌گذاری مناسب و افزایش راندمان، حداقل ۲۰ تا ۳۰ درصد صرفه‌جویی در مصرف قابل تحقق است. برای مثال، در تولید یک تن آجر با روش سنتی نزدیک به ۳۰۰ مترمکعب گاز مصرف می‌شود، اما با روش‌های نوین و قراردادی که با کاربران انرژی منعقد شده، مصرف گاز به نصف کاهش می‌یابد و ارزش افزوده بیشتری ایجاد می‌شود.
به‌عنوان مثال، یکی از شرکت‌های دانش‌بنیان در زمینه پخت نان صنعتی توانسته بالغ بر ۷۰ درصد صرفه‌جویی در مصرف گاز ایجاد کند، بدون این‌که کیفیت محصول کاهش یابد؛ حتی کیفیت در برخی موارد بهتر هم شده است. این امکان صرفه‌جویی با روش‌های مختلفی فراهم شده است؛ روش‌های هوشمند کنترل مصرف، افزایش بهره‌وری انرژی، اصلاح ساختارها و تجهیزات، و مهم‌تر از همه رعایت دستورالعمل‌ها و قوانین بالادستی.
به‌عنوان نمونه، اگر مقررات ملی ساختمان، مبحث ۱۹ رعایت شود، به‌راحتی قابلیت کاهش مصرف انرژی تا حدود ۳۰ درصد فراهم خواهد شد. ان‌شاءالله با ادامه این اقدامات، مدیریت مصرف و بهره‌وری انرژی در کشور بیش از پیش بهبود می‌یابد.
آقای دکتر توکلی، به‌عنوان پرسش پایانی، با توجه به سردی هوا و فرا رسیدن زمستان، با این‌که پیش‌تر نکاتی در زمینه بهینه‌سازی مصرف مطرح کردید، با این حال، علاقه‌مند هستیم که این اقدامات فرهنگی و آموزشی ادامه یابد. آیا برنامه‌ای برای تداوم این فعالیت‌ها و تأکید بیشتر وجود دارد؟
حتماً. ابتدا لازم است از همکاری، هم‌اندیشی و مشارکت مردم شریف کشور تشکر کنم. واقعیت این است که برخی اقدامات قابل دسترسی و زودبازده وجود دارد که می‌تواند تأثیر فوری بر کاهش مصرف انرژی داشته باشد. ازجمله این اقدامات می‌توان به رعایت درجه رفاه یا درجه آسایش بین ۱۸ تا ۲۱ درجه سانتیگراد اشاره کرد که این محدوده یک استاندارد بین‌المللی نیز محسوب می‌شود.
همچنین تنظیم دمای موتورخانه‌ها بین ۵۰ تا ۶۰ درجه و کاهش دو درجه‌ای دمای منازل در فصل سرد، استفاده از پرده‌های ضخیم، درزبندی و اصلاح نقاط نفوذ حرارت، همه مؤثر هستند. با این حال، تأثیر اصلی در کاهش مصرف انرژی مربوط به اصلاحات ساختاری در ساختمان‌سازی است؛ ازجمله استفاده از پنجره‌های دوجداره و سایر روش‌های بهینه‌سازی سازه که نقش بسیار مهمی در کاهش مصرف گاز و انرژی دارند.
بسیار عالی خیلی متشکرم جناب آقای دکتر توکلی براتون آرزوی توفیق دارم.
سلامت باشید، خیلی متشکرم از شما. چنین فرصتی فراهم شد تا این گفتگو انجام شود. آرزوی سلامتی و موفقیت برای شما، همه شنوندگان رادیو و همه مردم شریف ایران دارم و امیدوارم که ان‌شاءالله روز به روز حال مردم بهتر شود و وضعیت زندگی آن‌ها ارتقا یابد.
کلام آخر
به باور نگارنده، صنعت گاز ایران امروز نه تنها نماد توسعه و نوآوری است، بلکه نشان‌دهنده همکاری میان دولت، مردم و متخصصان در مسیری است که به سمت مصرف بهینه، بهره‌وری بیشتر و حفاظت از منابع طبیعی کشور حرکت می‌کند. این مسیر ادامه دارد و افق‌های پیش رو نویدبخش آینده‌ای روشن برای تأمین پایدار انرژی در ایران است.
